SQL พื้นฐานสำหรับงานจริง (ฉบับเข้าใจง่าย)

เอกสารนี้สรุปเฉพาะหัวข้อที่เราเรียนกันไปก่อน โดยเน้นสิ่งที่ใช้จริงในงาน และอธิบายแบบค่อยเป็นค่อยไป พร้อมตัวอย่างตารางและ SQL

1) JOIN คืออะไร

JOIN คือการเชื่อมข้อมูลจากหลายตารางเข้าด้วยกัน เพราะในระบบจริงข้อมูลมักไม่ถูกเก็บไว้ตารางเดียว

ตัวอย่างข้อมูล

ตาราง customers

ตาราง orders

สังเกตว่า:

• orders.customer_id ใช้อ้างถึงลูกค้า
• แต่ customer_id = 4 ไม่มีอยู่ใน customers

1.1 INNER JOIN

ใช้เมื่ออยากได้เฉพาะข้อมูลที่ match กันทั้งสองตาราง

SELECT c.customer_id, c.name, o.order_id, o.product
FROM customers c
INNER JOIN orders o
  ON c.customer_id = o.customer_id;

ผลลัพธ์

ความหมาย:

• Aom ไม่แสดง เพราะไม่มี order
• order_id 103 ไม่แสดง เพราะอ้างถึง customer ที่ไม่มีอยู่จริง

ใช้งานจริงเมื่อ:

• ต้องการเฉพาะข้อมูลที่สัมพันธ์กันจริง
• เช่น รายงาน order ที่มีลูกค้าจริง

1.2 LEFT JOIN

ใช้เมื่ออยากได้ข้อมูลฝั่งซ้ายทั้งหมด แม้ฝั่งขวาจะไม่มีข้อมูล

SELECT c.customer_id, c.name, o.order_id, o.product
FROM customers c
LEFT JOIN orders o
  ON c.customer_id = o.customer_id;

ผลลัพธ์

ความหมาย:

• เอาลูกค้าทุกคน
• ถ้าไม่มี order ให้ค่าฝั่ง order เป็น NULL

ใช้งานจริงเมื่อ:

• ต้องการข้อมูลหลักทั้งหมด
• เช่น ลูกค้าทั้งหมดพร้อม order ถ้ามี

1.3 LEFT JOIN ... IS NULL

ใช้หา “ข้อมูลฝั่งซ้ายที่ยังไม่มีคู่”

SELECT c.customer_id, c.name
FROM customers c
LEFT JOIN orders o
  ON c.customer_id = o.customer_id
WHERE o.order_id IS NULL;

ผลลัพธ์

ใช้งานจริงเมื่อ:

• หาลูกค้าที่ยังไม่เคยสั่งซื้อ
• หาสินค้าที่ยังไม่มีหมวดหมู่
• หาพนักงานที่ยังไม่มีแผนก

2) Self Join คืออะไร

Self Join คือการ join ตารางเดิมกับตัวเอง
ใช้เมื่อข้อมูลในตารางเดียวกันมีความสัมพันธ์กันเอง เช่น พนักงานกับหัวหน้า

ตาราง employees

คำอธิบาย:

• manager_id คือรหัสหัวหน้า
• หัวหน้าเองก็อยู่ในตาราง employees เดิม

SELECT
  e.emp_id,
  e.emp_name,
  e.title,
  m.emp_name AS manager_name,
  m.title AS manager_title
FROM employees e
LEFT JOIN employees m
  ON e.manager_id = m.emp_id
ORDER BY e.emp_id;

ผลลัพธ์

แนวคิดสำคัญ:

• e = employee
• m = manager
• ใช้ LEFT JOIN เพราะบางคนไม่มีหัวหน้า

3) ความสัมพันธ์ของข้อมูล

3.1 One-to-One

1 แถวในตาราง A คู่กับ 1 แถวในตาราง B เท่านั้น

ตัวอย่าง:

• user 1 คน มี profile 1 อัน

ตาราง users

ตาราง user_profiles

ตัวอย่าง schema

CREATE TABLE users (
  user_id INT PRIMARY KEY,
  name VARCHAR(100)
);

CREATE TABLE user_profiles (
  profile_id INT PRIMARY KEY,
  user_id INT UNIQUE,
  phone VARCHAR(20),
  FOREIGN KEY (user_id) REFERENCES users(user_id)
);

จุดสำคัญ:

• user_profiles.user_id เป็น UNIQUE
• จึงบังคับให้ user 1 คนมี profile ได้แค่ 1 แถว

3.2 One-to-Many / Many-to-One

แบบนี้ใช้จริงบ่อยมากที่สุด

ตัวอย่าง:

• customer 1 คน มี order ได้หลายรายการ
• order หลายรายการ เป็นของ customer 1 คน

ตาราง customers

ตาราง orders

schema

CREATE TABLE customers (
  customer_id INT PRIMARY KEY,
  name VARCHAR(100)
);

CREATE TABLE orders (
  order_id INT PRIMARY KEY,
  customer_id INT,
  product VARCHAR(100),
  FOREIGN KEY (customer_id) REFERENCES customers(customer_id)
);

วิธีจำ:

• FK อยู่ฝั่ง orders
• แปลว่า order หลายรายการอ้างถึง customer คนเดียวได้
• ดังนั้น customers -> orders = one-to-many
• และ orders -> customers = many-to-one

4) Foreign Key และ On Delete / On Update

Foreign Key ใช้รักษาความสัมพันธ์ระหว่างตาราง และกำหนด behavior ตอนข้อมูลแม่ถูกลบหรือแก้

ตัวอย่างความสัมพันธ์

• ตารางแม่: customers
• ตารางลูก: orders

ตาราง customers

ตาราง orders

4.1 ON DELETE CASCADE

ถ้าลบแม่ ให้ลูกหายตาม

CREATE TABLE orders (
  order_id INT PRIMARY KEY,
  customer_id INT,
  product VARCHAR(100),
  FOREIGN KEY (customer_id)
    REFERENCES customers(customer_id)
    ON DELETE CASCADE
);

ถ้าเราทำ:

DELETE FROM customers
WHERE customer_id = 1;

ผลลัพธ์:

• customer 1 หาย
• orders ที่ customer_id = 1 หายตามทั้งหมด

เหมาะกับ:

• child แท้ ๆ ที่ไม่มีความหมายถ้า parent หาย
• เช่น order_items ของ orders

4.2 ON DELETE RESTRICT / NO ACTION

ถ้ายังมีลูกอ้างอยู่ ห้ามลบแม่

CREATE TABLE orders (
  order_id INT PRIMARY KEY,
  customer_id INT,
  product VARCHAR(100),
  FOREIGN KEY (customer_id)
    REFERENCES customers(customer_id)
    ON DELETE RESTRICT
);

ถ้าพยายามลบ customer ที่ยังมี orders:

• database จะ error
• ต้องลบหรือแก้ orders ก่อน

เหมาะกับ:

• ข้อมูลธุรกิจสำคัญ
• เช่น customer, department, product master

4.3 ON DELETE SET NULL

ถ้าแม่หาย ให้ FK ฝั่งลูกกลายเป็น NULL

CREATE TABLE tasks (
  task_id INT PRIMARY KEY,
  assignee_id INT NULL,
  task_name VARCHAR(100),
  FOREIGN KEY (assignee_id)
    REFERENCES users(user_id)
    ON DELETE SET NULL
);

ถ้าลบ user:

• task ยังอยู่
• แต่ assignee_id จะเป็น NULL

เหมาะกับ:

• ความสัมพันธ์ที่ไม่บังคับ
• เช่น manager, assignee, reviewer

แนวคิดที่ใช้จริงใน Prod

โดยทั่วไป:

• ใช้ RESTRICT เป็น baseline
• ใช้ CASCADE เฉพาะ child แท้ ๆ
• ใช้ SET NULL กับ optional relation

5) Transaction

Transaction คือการครอบหลาย query ให้เป็น “ก้อนงานเดียว”

ถ้าทุกอย่างสำเร็จ:

• COMMIT

ถ้ามีบางขั้นพลาด:

• ROLLBACK

ตัวอย่างงานจริง: สร้าง order แล้วตัด stock

ตาราง products

ตาราง orders

ตาราง order_items

ตัวอย่าง SQL

BEGIN;

SELECT stock
FROM products
WHERE product_id = 1
FOR UPDATE;

INSERT INTO orders (user_id, total, status)
VALUES (101, 500, 'pending');

-- สมมติได้ order_id = 9001

INSERT INTO order_items (order_id, product_id, qty, price)
VALUES (9001, 1, 2, 250);

UPDATE products
SET stock = stock - 2
WHERE product_id = 1;

COMMIT;

ถ้าเกิดปัญหาระหว่างทาง:

ROLLBACK;

ผลลัพธ์:

• order ไม่ถูกสร้างค้าง
• order_items ไม่ถูกสร้างค้าง
• stock ไม่ถูกตัดค้าง

หลักคิดสำคัญใน Prod

• Transaction ต้องสั้น
• ใช้กับหลาย query ที่ต้องสำเร็จพร้อมกัน
• อย่าเอางานช้า ๆ เช่น เรียก external API, ส่ง email ไปใส่ใน transaction
• backend ต้องคุม commit และ rollback ให้ชัด

6) Trigger

Trigger คือคำสั่งอัตโนมัติใน database ที่ทำงานเมื่อมี event เช่น

• INSERT
• UPDATE
• DELETE

ตัวอย่าง:

• เมื่อแก้ข้อมูลพนักงาน ให้เก็บค่าเก่าลงตาราง audit อัตโนมัติ

ตาราง EmployeeAudit

ตัวอย่างแนวคิด trigger

CREATE TRIGGER AfterEmployeeUpdate
AFTER UPDATE ON Employee
FOR EACH ROW
BEGIN
  INSERT INTO EmployeeAudit (EmployeeId, OldLastName, OldFirstName, OldEmail)
  VALUES (OLD.EmployeeId, OLD.LastName, OLD.FirstName, OLD.Email);
END;

แนวคิด:

• OLD = ค่าเดิมก่อนแก้
• NEW = ค่าใหม่หลังแก้

แต่งานจริงใช้บ่อยไหม

มีใช้ แต่ไม่ใช่ตัวหลักที่ใช้บ่อยที่สุด

หลายทีมใช้ให้น้อย เพราะ:

• debug ยาก
• logic ซ่อนอยู่ใน database
• คนอ่าน backend code อาจไม่เห็นว่า DB มี trigger ทำงานเพิ่ม

7) ถ้าไม่ใช้ Trigger เก็บ Log ทำยังไง

แนวที่นิยมกว่าในโปรเจกต์ทั่วไปคือ Application-level Audit Log

คือให้ backend เป็นคนเขียน log เองใน transaction เดียวกับการแก้ข้อมูล

ตัวอย่างตาราง audit_logs

ตัวอย่างแนวคิดตอน update customer

BEGIN;

-- 1) อ่านข้อมูลเดิม
SELECT * FROM customers WHERE id = 10;

-- 2) update ข้อมูลจริง
UPDATE customers
SET name = 'New Name'
WHERE id = 10;

-- 3) เขียน audit log
INSERT INTO audit_logs (
  table_name,
  record_id,
  action,
  old_data,
  new_data,
  changed_by,
  changed_at
)
VALUES (
  'customers',
  '10',
  'UPDATE',
  '{"name":"Old Name"}',
  '{"name":"New Name"}',
  99,
  CURRENT_TIMESTAMP
);

COMMIT;

ข้อดี:

• flow ชัด
• debug ง่าย
• ใส่ข้อมูลประกอบได้ เช่น user_id, ip, request_id

8) SQL Functions ที่ใช้จริงบ่อย

เรายังไม่ต้องจำทุก function
ให้โฟกัสตัวที่ใช้จริงบ่อยก่อน

8.1 Text Functions

TRIM()

SELECT TRIM(first_name)
FROM customers;

ใช้เมื่อ:

• ลบ space เกิน

UPPER()

SELECT UPPER(country)
FROM customers;

ใช้เมื่อ:

• ทำข้อมูลให้เป็นตัวพิมพ์ใหญ่ทั้งหมด

LOWER()

SELECT LOWER(email)
FROM customers;

ใช้เมื่อ:

• normalize email

REPLACE()

SELECT REPLACE(email, '@googlemail.com', '@gmail.com')
FROM customers;

ใช้เมื่อ:

• แก้ข้อความบางส่วน

CONCAT()

SELECT CONCAT(first_name, ' ', last_name) AS full_name
FROM customers;

ใช้เมื่อ:

• รวมข้อความเป็นชื่อเต็ม

8.2 NULL Handling

COALESCE()

SELECT COALESCE(phone, '-') AS phone
FROM customers;

ใช้เมื่อ:

• ถ้า phone เป็น NULL ให้แสดง -

8.3 Aggregate Functions

COUNT(*)

SELECT COUNT(*)
FROM orders;

ใช้เมื่อ:

• นับจำนวนแถวทั้งหมด

SUM()

SELECT SUM(total)
FROM orders;

ใช้เมื่อ:

• รวมยอด

AVG()

SELECT AVG(total)
FROM orders;

ใช้เมื่อ:

• หาค่าเฉลี่ย

MIN() / MAX()

SELECT MIN(price), MAX(price)
FROM products;

ใช้เมื่อ:

• หาค่าน้อยสุด/มากสุด

8.4 Number Function

ROUND()

SELECT ROUND(AVG(total), 2)
FROM orders;

ใช้เมื่อ:

• ปัดทศนิยม

8.5 Date / Time Functions

CURRENT_TIMESTAMP

SELECT CURRENT_TIMESTAMP;

ใช้เมื่อ:

• เก็บเวลาปัจจุบัน

DATE()

SELECT DATE(created_at)
FROM orders;

ใช้เมื่อ:

• ดึงเฉพาะวันที่

EXTRACT()

SELECT EXTRACT(YEAR FROM created_at) AS year
FROM orders;

ใช้เมื่อ:

• ดึงปี เดือน วัน เพื่อทำ report

8.6 Conditional

CASE WHEN

SELECT order_id,
       CASE
         WHEN total >= 10000 THEN 'high'
         WHEN total >= 5000 THEN 'medium'
         ELSE 'low'
       END AS order_level
FROM orders;

ใช้เมื่อ:

• แบ่งกลุ่มข้อมูล
• แปลง status/code ให้เป็นข้อความอ่านง่าย

9) สิ่งที่ควรแม่นก่อนในงานจริง

ถ้าจะโฟกัสเฉพาะแกนที่ใช้จริงก่อน ให้แม่นเรื่องนี้

1. INNER JOIN
2. LEFT JOIN
3. LEFT JOIN ... IS NULL
4. Self Join
5. One-to-Many / Many-to-One
6. RESTRICT / CASCADE / SET NULL
7. Transaction
8. Application-level Audit Log
9. TRIM, COALESCE, COUNT, SUM, AVG, ROUND, CASE WHEN

ถ้าเข้าใจชุดนี้:

• อ่าน query งานจริงได้เยอะ
• ออกแบบ schema เบื้องต้นได้
• ทำ report พื้นฐานได้
• ทำ CRUD backend ได้ดีขึ้นมาก